ΤΟ ΤΥΠΟΓΡΑΦΕΙΟ ΤΟΥ ΔΣΕ ΣΤΗ ΧΙΟ ΚΑΙ ΟΙ ΑΝΤΑΡΤΕΣ ΤΥΠΟΓΡΑΦΟΙ : ΦΩΤΗΣ ΑΓΓΟΥΛΕΣ ΚΑΙ ΜΙΧΑΛΗΣ ΒΑΤΤΑΚΗΣ
Στις 30 Μάρτη συμπληρώνονται 78 χρόνια από την σύλληψη των ανταρτών –τυπογράφων του
Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας στη Χίο Μιχάλη Βαττάκη και Φώτη Αγγουλέ(30 Μάρτη 1948).
Ο Βατάκης προπολεμικός κομμουνιστής σημάδεψε την πορεία της Κομματικής Οργάνωσης Χίου από
τα πρώτα βήματα ίδρυσής της στις αρχές της δεκαετίας του 1920, ως μέλος της ΟΚΝΕ στο
Πανεπιστήμιο Αθήνας όπου σπούδασε ανθρωπιστικές σπουδές και λόγω της κομμουνιστικής δράσης
του φυλακίστηκε και γι’ αυτό ουδέποτε δούλεψε σε δημόσιο σχολείο.
Ο Χονδρουδάκης ή Αγγουλές πρόσφυγας από την Κρήνη(Τσεσμέ) της Ερυθραίας εργάσθηκε στα 1926
στα τυπογραφεία της τοπικής εφημερίδας «Ελευθερία» και αυτοδίδακτος ποιητής μελέτησε τα
ελληνικά γράμματα στη βιβλιοθήκη Κοραή, διαβάζοντας τις νυκτερινές ώρες με άδεια του μετέπειτα
ΕΑΜίτη Μητροπολίτη Ιωακείμ Στρουμπή.
Στη Χίο ο λαός της μετά το τέλος του Β’ Παγκόσμιου πολέμου βίωνε τη φτώχεια, τα κλειστά
εργοστάσια , την απαγόρευση για μπάρκο των ναυτεργατών και τη βία της ντόπιας αστικής εξουσίας σε
βάρος των ανθρώπων του μόχθου έτσι : (δεν είχε ) « άλλη εκλογή από την ανειρήνευτη και
αποφασιστική πάλη, για την ανεξαρτησία, τη λευτεριά, τη δημοκρατία (…)Ο ένοπλος αγώνας του ΔΣΕ
Ελλάδας αποτελεί τη μοναδική επιβεβλημένη απάντηση, που ο λαός και η Ελλάδα έχουν να δώσουν
στους ξένους κατακτητές και τους ντόπιους υποτακτικούς των. Έξω από τον αγώνα αυτών δεν
υπάρχει ζωή και τιμή για την Ελλάδα και το Λαό. Γι’ αυτό και πρωταρχική υποχρέωση, για τον κάθε
Έλληνα πατριώτη είναι να δώσει όλες του τις δυνάμεις, για να πετύχει το έργο του ΔΣΕ, με την
ατράνταχτη πεποίθηση ότι όσο πιο γερός και αποφασιστικός και νικηφόρος είναι ο λαός, και ο ΔΣΕ
(…) τόσο περισσότερο θα τους υποχρεώσουν να δεχτούν την δημοκρατική λύση, για το ελληνικό
πρόβλημα που προτείνει το ΕΑΜ…» 1
Στην Παγχιακή Συνδιάσκεψη της Κομματικής Οργάνωσης Χίου του ΚΚΕ, που έγινε στις 29 Αυγούστου
1947 σ’ ένα σπιτάκι λίγο πιο πάνω απ’ τον Άγιο Μακάριο στο Βροντάδο αναλύθηκαν οι αποφάσεις της
3ης Ολομέλειας, από τους δραπέτες της Νικαριάς, Χαράλαμπο Κανόνη, μέλος της Π.Ε Αιγαίου του ΚΚΕ,
Κώστα Βασάλο, Πέτρο Ανδριώτη (γνωστό στους Μεσανατολίτες Συρματένιους απ’ το Ντεκαμερέ, και
μεγαλωμένο στα Καρδάμυλα με καταγωγή απ’ τον Εύδηλο Ικαρίας) και αποφασίστηκε να οργανωθεί
τμήμα του ΔΣΕ στο νησί καθώς επίσης και να δημιουργηθεί τυπογραφείο του ΔΣΕ.
Η τελευταία επίθεση της χωροφυλακής στο νόμιμο τυπογραφείο του ΕΑΜ έγινε στις 14 Νοέμβρη του
1947, για να ακολουθήσει σε λίγες µέρες, στις 28 Νοέμβρη, η επίσημη απαγόρευση έκδοσης της
εφημερίδας του, του «ΠΡΩΤΟΠΟΡΟΥ». Το «ΕΜΠΡΟΣ» το είχαν ήδη απαγορεύσει!
Έτσι έπρεπε να λειτουργήσει το παράνομο τυπογραφείο, που υπό συνθήκες απαγόρευσης και σκληρής
τρομοκρατίας, θα συνέχιζε να διαδίδει την άποψη του ΚΚΕ και του διωκόμενου κινήματος, µε τη
συνέχιση της έκδοσης της εφημερίδας «ΕΜΠΡΟΣ» (όργανο της Περιφερειακής Επιτροπής Χίου του
ΚΚΕ), της εφημερίδας «ΠΡΩΤΟΠΟΡΟΣ» (όργανο των κοµµάτων του ΕΑΜ), καθώς και το τύπωμα
προκηρύξεων.
Η μεταφορά του παράνομου χειροκίνητου τυπογραφείου και των τυπογραφικών στοιχείων έγινε από
το σπίτι του Νέστορα Μαμούνα, μαχητή του ∆ΣΕ, από την περιοχή Φραγκοβούνι Κάμπου, όπου
φυλάσσονταν το σύνολο του.
Ο οποίος αφού ταχτοποίησε το κάθε κοµµάτι του µέσα σε κοφίνια, τα φόρτωσε σ’ ένα γαϊδούρι και
μέσα από τα στενά του Κάμπου και τον ποταμό Κοκκαλά, τα πέρασε από το Τάλαρο, ανέβηκε προς την
Ευρετή και από κει τράβηξε προς την περιοχή της Παναγιάς Βοήθειας, προκειμένου να µην πέσει σε
κανένα μπλόκο της Χωροφυλακής και σε αγροφύλακες. Ο δρόμος ήταν δύσβατος, όλο κακοτοπιές και
το παραμικρό στραβοπάτημα του ζώου προκαλούσε το αλύχτισμα των σκύλων και τον κίνδυνο να γίνει
αντιληπτός από κανένα οικογενειάρχη που είχε ξυπνήσει αξημέρωτα, για να πάει να ταΐσει τα ζώα του.
Το πέρασμα στην περιοχή της Καπέλας και στο σπίτι του Γιάννη Οργέτα (αντάρτη του ∆ΣΕ Χίου), όπου
θα φυλάσσονταν για λίγες µέρες, έγινε από την έρημη περιοχή του Λοβωκομείου και του Κοφινά.
Από εκεί το παρέλαβε και το μετέφερε στο Βροντάδο ο ΕΠΟΝίτης Σκούφαλος Παντελής µε την
υποστήριξη της ανταρτοµάδας του ∆ΣΕ Βροντάδου, Γιώργη Χούλη, Σωκράτη Σαρηγιάννη, Στρατή
Σκούφαλου κ.ά.
Το εγκατέστησαν σε µία Φουντάνα –δηλαδή, εγκιβωτισμένη δεξαμενή νερού– στα θεμέλια σπιτιού,
στην περιοχή Παντελάκη Βροντάδου.
Το σπίτι ανήκε στην οικογένεια του Ζαννή Αθηναίου, της οποίας τα παιδιά, οι ΕΠΟΝίτες Λευτέρης,
Ειρήνη και Σωτήρης, στήριξαν τον αγώνα του ∆ΣΕ, αψηφώντας τους μεγάλους κινδύνους και
αναλαμβάνοντας την τροφοδοσία των δύο παράνομων τυπογράφων, καθώς και την παράδοση των
απαραίτητων κειμένων, στοιχείων και υλικών λειτουργίας του.
Επί 5 μήνες (χειμώνα 1947-1948) και κάτω από πολύ δύσκολες συνθήκες, μέσα στο σκοτάδι (δούλευαν
µε τη βοήθεια σπερματσέτου), το κρύο και την υγρασία, τύπωναν τις παράνομες εφημερίδες και
τροφοδοτούσαν µε διαφωτιστικό υλικό τον αγωνιζόμενο λαό. Οι κρατικοί μηχανισμοί είχαν λυσσάξει
και επιχειρούσαν µ’ όλα τα µέσα να βρουν και να εξολοθρεύσουν την «πηγή» της ανυπότακτης φωνής
και ενημέρωσης.
Αυτό το κατόρθωσαν στις 30 Μάρτη 1948, αφού είχαν συλληφθεί ή εξοντωθεί (σε µάχες και
συμπλοκές) οι τελευταίοι αντάρτες και ενώ είχαν φυλακιστεί στο νησί δεκάδες µέλη και στελέχη του
ΚΚΕ, καθώς και άλλοι αγωνιστές του ΕΑΜικού κινήματος και «Συρματένιοι» απ’ τη Μ. Ανατολή.
Ήταν τόσο μεγάλη η ανακούφιση των διωκτικών αρχών για την ανακάλυψη του παράνομου
τυπογραφείου και τη σύλληψη των λειτουργών του, ώστε το γεγονός καταγράφτηκε µε πανηγυρισμούς
από τον Τύπο της εποχής, µε πηχυαίους τίτλους και αναλυτικά ρεπορτάζ.
Το παράνομο χειροκίνητο τυπογραφικό πιεστήριο, καθώς και τις έξι κούτες τυπογραφικά στοιχεία, τα
κατάσχεσε τότε η Αστυνομική ∆ιεύθυνση Χίου µε το μοίραρχο Παντελίδη και τον υπομοίραρχο Α.
Ζορµπά (όπως καταγράφεται στον τοπικό τύπο της εποχής («Πρόοδο», «Ελευθερία», «Νέα Χίο»), για
να τα χρησιμοποιήσει ως πειστήριο στη δίκη. Στη συνέχεια, παραδόθηκαν στο τυπογραφείο του
«Χιακού Λαού», για την αξιοποίησή τους. Σ’ αυτό το τυπογραφείο δούλεψε ως μισθωτός ο Φ.
Αγγουλές, όταν αποφυλακίστηκε στα 1957.
Ύστερα από χρόνια βρέθηκε σε αποθήκη την οποία είχε κατασχέσει η τράπεζα «Αlpha Βank». Αυτό το
ιστορικό κειμήλιο το αναγνώρισε και το διέσωσε ο Παναγιώτης Καλαµπόκης, ο τότε διευθυντής της
τράπεζας στη Χίο, ο οποίος το τοποθέτησε σε προθήκη στο κεντρικό κατάστημα της Λεωφ. Αιγαίου μαζί
µ’ άλλα ιστορικά αντικείμενα και έργα.
Το παράνομο χειροκίνητο τυπογραφικό πιεστήριο, γνωστό ως το τυπογραφικό πιεστήριο του Φώτη
Αγγουλέ, είναι ένα κειμήλιο μεγάλης ιστορικής σημασίας, το οποίο συνδέεται µε κορυφαίες στιγμές της
δράσης του ΚΚΕ και του κινήματος στη χώρα και στο νησί της Χίου κατά την περίοδο 1946-1949.
Μάλιστα στο πιεστήριο υπάρχει ακόμα ανάγλυφη η μήτρα µε το ποίημα του Φ. Αγγουλέ.
«Μην καρτεράτε να λυγίσουμε µήτε για µια στιγμή
µηδ’ όσο στην κακοκαιριά λυγάει το κυπαρίσσι,
έχουμε τη ζωή πολύ, πάρα πολύ αγαπήσει».
Η παραχώρησή του από την τράπεζα στην Κεντρική Επιτροπή του ΚΚΕ και η τοποθέτησή του στη
µόνιµη έκθεση ιστορικών ντοκουμέντων στην έδρα της είναι πλέον γεγονός.
Η τύχη των παράνομων τυπογράφων του τυπογραφείου της Φουντάνας: Ο Μιχάλης Βαττάκης, ο Φώτης
Αγγουλές και οι τρεις ΕΠΟΝίτες της οικογένειας Αθηναίου μαζί µ’ ακόμα 73 Χιώτες αντάρτες του ∆ΣΕ
από τις 27 του Ιούλη µέχρι τις 14 Αυγούστου 1948 δικάστηκαν στο Έκτακτο Στρατοδικείο Αθηνών και
έμειναν όρθιοι ως το τέλος.
Ο Μ. Βαττάκης εκτελέστηκε μαζί µ’ άλλους 10 αντάρτες από τη Χίο και έναν Ικαριώτη στις 20
Αυγούστου του 1948 µετά απ΄ την απόφαση (210/48) του Έκτακτου Στρατοδικείου Αθηνών στο Γουδί.
Ο Φ. Αγγουλές οδηγήθηκε για χρόνια στις φυλακές και τόπους εξορίας , όπου µε τη στάση και την
ποίησή του κατέδειξε ότι ένα από τα στοιχεία του κοµµουνιστή είναι να µένει αλύγιστος µπρος στη
βαναυσότητα της καπιταλιστικής εξουσίας και τις σκληρές δοκιμασίες της ταξικής πάλης.
Υ: Στις 26 προς 27 Μάρτη 1964 ο Αγγουλές βρέθηκε νεκρός μέσα στο πλοίο «ΚΟΛΟΚΩΤΡΩΝΗΣ»
ταξιδεύοντας για τον Πειραιά.
- Επίσημα κείμενα, τόμος 6, εκδ. Σ.Ε., Αθήνα 1987,σελ.246.
Χίος 16 Μάρτη 2026
Γιώργης Η. Αμπαζής
Δάσκαλος
Μέλος του Γενικού Συμβουλίου της ΠΕΑΕΑ-ΔΣΕ
