Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι γεννιούνται λιγότερα παιδιά, αλλά ότι κάθε χρόνο μειώνεται και ο αριθμός των ανθρώπων που βρίσκονται σε ηλικία να αποκτήσουν παιδιά.
ΗΧίος ήταν ένας ακόμη σταθμός μιας ευρύτερης πρωτοβουλίας ενημέρωσης των νησιωτικών και ακριτικών περιοχών για το δημογραφικό πρόβλημα, όπου επιστήμονες, εκπρόσωποι της Πολιτείας και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης ανέδειξαν την ανάγκη για άμεσες και μακροπρόθεσμες πολιτικές απέναντι στη μεγαλύτερη ίσως πρόκληση που καλείται να αντιμετωπίσει η χώρα τις επόμενες δεκαετίες.
Η ημερίδα με θέμα «Το Δημογραφικό Πρόβλημα στην Ελλάδα: Χίος, Ψαρά, Οινούσσες – τα νησιά σύνορα που δοκιμάζονται από το δημογραφικό», που πραγματοποιήθηκε στο Ομήρειο Πνευματικό Κέντρο Χίου, συνδιοργανώθηκε από το Ithaca Demographic Forum, το Ελληνικό Διαδημοτικό Δίκτυο Υγιών Πόλεων και την Ελληνική Εταιρεία Αναπαραγωγικής Ιατρικής, υπό την αιγίδα του Δήμου Χίου.
Στόχος της ημερίδας ήταν να μεταφέρει τη συζήτηση για το δημογραφικό από τους γενικούς εθνικούς δείκτες στις τοπικές κοινωνίες, εκεί όπου το πρόβλημα αποτυπώνεται πλέον με τον πιο έντονο τρόπο: στη συνεχή μείωση των γεννήσεων, στη γήρανση του πληθυσμού, στην εσωτερική μετανάστευση των νέων και στην ερήμωση της ελληνικής περιφέρειας.
Βύρων Κοτζαμάνης: «Η Ελλάδα του 2025 δεν θυμίζει σε τίποτα τη χώρα πριν από 70 χρόνια»
Τη συνολική εικόνα του δημογραφικού προβλήματος παρουσίασε ο Καθηγητής Δημογραφίας, Διευθυντής Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ) ο οποίος ξεκαθάρισε από την αρχή ότι η χώρα βρίσκεται μπροστά σε μια μακροχρόνια δημογραφική μετάβαση, η οποία δεν ξεκίνησε με την οικονομική κρίση ούτε αποτελεί συγκυριακό φαινόμενο.
Όπως ανέφερε, η Ελλάδα έχει αλλάξει ριζικά μέσα στις τελευταίες επτά δεκαετίες.
Η πρώτη μεγάλη αλλαγή αφορά τη συγκέντρωση του πληθυσμού. Σήμερα, ένας στους δύο Έλληνες κατοικεί μόλις στο 1,6% της επιφάνειας της χώρας, ενώ περίπου το 80% του πληθυσμού ζει σε ένα μικρό μόνο τμήμα της ελληνικής επικράτειας. Η έντονη αστικοποίηση, όπως εξήγησε, αποδυνάμωσε σταδιακά την περιφέρεια και δημιούργησε μεγάλες εδαφικές ανισότητες.
Η δεύτερη μεγάλη μεταβολή αφορά τη γήρανση του πληθυσμού. Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής αποτελεί αναμφίβολα θετική εξέλιξη, ωστόσο οδηγεί σε ολοένα μεγαλύτερη συγκέντρωση πληθυσμού στις μεγαλύτερες ηλικίες, μεταβάλλοντας τη δημογραφική πυραμίδα της χώρας.
Η τρίτη αλλαγή αφορά τη συνεχή μείωση της γονιμότητας. Όπως τόνισε ο καθηγητής, οι γεννήσεις δεν άρχισαν να μειώνονται τα τελευταία χρόνια, αλλά ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 1980. Ενώ στις δεκαετίες του 1950, του 1960 και του 1970 η Ελλάδα κατέγραφε περίπου 145.000 έως 155.000 γεννήσεις κάθε χρόνο, σήμερα οι γεννήσεις έχουν περιοριστεί περίπου στις 65.000 ετησίως, ενώ οι προβολές δείχνουν ότι την επόμενη δεκαετία θα είναι ακόμη λιγότερες.
Παράλληλα, οι νέοι αποκτούν παιδιά σε ολοένα μεγαλύτερη ηλικία, περίπου στα 32 με 33 χρόνια, γεγονός που περιορίζει σημαντικά τη δυνατότητα απόκτησης δεύτερου ή τρίτου παιδιού.
«Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι γεννιούνται λιγότερα παιδιά»
Ο κ. Κοτζαμάνης εξήγησε ότι συχνά η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται αποκλειστικά στον χαμηλό δείκτη γεννήσεων, όμως αυτό αποτελεί μόνο ένα μέρος της πραγματικότητας.
Το βασικότερο πρόβλημα είναι ότι κάθε χρόνο μειώνεται και ο αριθμός των ανθρώπων που βρίσκονται σε ηλικία να αποκτήσουν παιδιά.
«Οι άνθρωποι που θα βρίσκονται σε αναπαραγωγική ηλικία μέχρι το 2060 έχουν ήδη γεννηθεί», ανέφερε χαρακτηριστικά, εξηγώντας ότι ακόμη και αν τα νέα ζευγάρια αποκτούσαν περισσότερα παιδιά από σήμερα, η συνολική εικόνα δύσκολα θα άλλαζε, καθώς ο πληθυσμός των νέων ηλικιών μειώνεται διαρκώς.
Υπενθύμισε ακόμη ότι από το 2011 η Ελλάδα παρουσιάζει ταυτόχρονα αρνητικό φυσικό ισοζύγιο – περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις – αλλά και αρνητικό μεταναστευτικό ισοζύγιο, γεγονός που επιταχύνει τη μείωση του πληθυσμού.
Οι πέντε άξονες για την αντιμετώπιση του δημογραφικού
Ο καθηγητής υπογράμμισε ότι το δημογραφικό δεν αντιμετωπίζεται με αποσπασματικές οικονομικές ενισχύσεις ούτε μόνο με επιδόματα.
Αντίθετα, πρότεινε μια συνολική στρατηγική που στηρίζεται σε πέντε βασικούς άξονες:
- ουσιαστική μείωση του κόστους απόκτησης και ανατροφής παιδιών,
- πολιτικές ισότητας ανδρών και γυναικών στην εργασία και στην οικογένεια,
- καλύτερη ισορροπία επαγγελματικής και οικογενειακής ζωής,
- αντιμετώπιση του στεγαστικού προβλήματος των νέων,
- δημιουργία προϋποθέσεων ώστε οι νέες γενιές να βλέπουν προοπτική στη χώρα και να μπορούν να παραμείνουν ή να επιστρέψουν στην περιφέρεια.
Όπως σημείωσε, χώρες που κατάφεραν να περιορίσουν τις δημογραφικές απώλειες δεν στηρίχθηκαν μόνο σε οικονομικά κίνητρα αλλά σε ολοκληρωμένες κοινωνικές πολιτικές που ενίσχυσαν ουσιαστικά την οικογένεια.
Η Χίος ως χαρακτηριστικό παράδειγμα
Ο κ. Κοτζαμάνης χαρακτήρισε το νησί «μικρογραφία της Ελλάδας», καθώς συγκεντρώνει όλες τις βασικές δημογραφικές τάσεις που εμφανίζονται σήμερα στη χώρα. Ο πληθυσμός συγκεντρώνεται κυρίως στην πόλη της Χίου, ενώ οι μικρότερες κοινότητες γερνούν και αδειάζουν σταδιακά.
Την εικόνα συμπλήρωσε ο αντιδήμαρχος Χίου και πρόεδρος του Συλλόγου Τριτέκνων Αργύρης Γιαμάς, παρουσιάζοντας στοιχεία που δείχνουν τη συνεχή πληθυσμιακή συρρίκνωση του νησιού.
Όπως ανέφερε, ο πληθυσμός της Χίου ανέρχεται πλέον σε 50.361 κατοίκους, ενώ στις Οινούσσες και στα Ψαρά κατοικούν μόλις 911 και 420 άτομα αντίστοιχα.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί και η μείωση του μαθητικού πληθυσμού, καθώς οι μαθητές των νηπιαγωγείων εκτιμάται ότι θα μειωθούν από 944 το σχολικό έτος 2020-2021 σε μόλις 761 το 2026-2027, δηλαδή κατά σχεδόν 20%.
Από την πλευρά του, ο ιστορικός και ειδικός συνεργάτης του Δήμου Χίου Μιχαήλ Βαρλάς ανέδειξε ένα ακόμη ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του νησιού: τη μεγάλη εποχική διακύμανση του πληθυσμού, ο οποίος από περίπου 40.000 κατοίκους τον χειμώνα φθάνει έως και τις 130.000 κατά τους θερινούς μήνες, δημιουργώντας σημαντικές προκλήσεις στον σχεδιασμό υποδομών και υπηρεσιών.
Η πολιτεία και η αυτοδιοίκηση
Ο δήμαρχος Χίου Γιάννης Μαλαφής έκανε λόγο για τη διάρρηξη του κοινωνικού ιστού της περιφέρειας και τόνισε ότι ο «υδροκεφαλισμός» του νησιού πρέπει να αντιμετωπιστεί με πολιτικές που θα δώσουν ξανά ζωή στις τοπικές κοινότητες.
Ο βουλευτής Χίου της Νέας Δημοκρατίας Νότης Μηταράκης χαρακτήρισε το δημογραφικό πρόβλημα ζήτημα που αφορά ολόκληρο τον δυτικό κόσμο, σημειώνοντας ότι οι σύγχρονες κοινωνικές αλλαγές, οι μετακινήσεις του πληθυσμού και οι νέες επιλογές ζωής επηρεάζουν καθοριστικά τη δημογραφική εξέλιξη.
Από την πλευρά του, ο βουλευτής Χίου του ΠΑΣΟΚ Σταύρος Μιχαηλίδης υπογράμμισε ότι μέχρι σήμερα τα μέτρα δεν έχουν αποδώσει τα αναμενόμενα αποτελέσματα και ζήτησε πιο ουσιαστικές και σταθερές πολιτικές στήριξης της οικογένειας και της περιφέρειας.
Η διάσταση της γονιμότητας
Ξεχωριστή ενότητα της ημερίδας αφορούσε την αναπαραγωγική υγεία. Ο γενικός γραμματέας της Ελληνικής Εταιρείας Αναπαραγωγικής Ιατρικής, καθηγητής Κωνσταντίνος Πάντος, υπογράμμισε ότι η ολοένα μεγαλύτερη καθυστέρηση στην απόκτηση παιδιών αποτελεί κρίσιμο ζήτημα.
Όπως ανέφερε, η ταχύτερα αυξανόμενη ηλικιακή ομάδα που προσπαθεί να αποκτήσει παιδί είναι πλέον τα ζευγάρια άνω των 40 ετών, γεγονός που περιορίζει σημαντικά τις πιθανότητες απόκτησης δεύτερου ή τρίτου παιδιού. Για τον λόγο αυτό έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στην έγκαιρη ενημέρωση των νέων και στην πρόληψη, υπενθυμίζοντας τη σημασία της εξέτασης ΑΜΗ ως εργαλείου αξιολόγησης της γονιμότητας.
Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκε και ο γυναικολόγος Κωνσταντίνος Σφακιανούδης, ο οποίος επισήμανε ότι οι σύγχρονες συνθήκες ζωής, οι επαγγελματικές πιέσεις και η αλλαγή των προτεραιοτήτων οδηγούν πολλά ζευγάρια στη συνεχή αναβολή της τεκνοποίησης.
Ο πρόεδρος της Ελληνικής Εταιρείας Αναπαραγωγικής Ιατρικής Μιχάλης Κουτσιλιέρης στάθηκε ιδιαίτερα στη γήρανση του πληθυσμού, τονίζοντας ότι η αύξηση του προσδόκιμου ζωής δημιουργεί νέες κοινωνικές και υγειονομικές προκλήσεις.
Η πρόεδρος του Ithaca Demographic Forum, Ζωή Ηλιοδρομίτη, σημείωσε ότι το δημογραφικό δεν αφορά μόνο τους αριθμούς, αλλά το μέλλον των ίδιων των κοινωνιών, ιδιαίτερα στις ακριτικές και νησιωτικές περιοχές.
Σημαντική ήταν και η παρέμβαση του ομότιμου καθηγητή Μαιευτικής και Γυναικολογίας του ΕΚΠΑ Γεωργίου Κρεάτσα, ο οποίος αναφέρθηκε στην ανάγκη ενημέρωσης των νέων ήδη από την εφηβεία για θέματα γονιμότητας, ενώ ακολούθησε επίσκεψη της αποστολής στις Οινούσσες, όπου οι συμμετέχοντες ενημερώθηκαν από τον δήμαρχο του νησιού για τις ιδιαίτερες δημογραφικές προκλήσεις.
Ο Γιώργος Πατούλης, πρόεδρος του Ελληνικού Διαδημοτικού Δικτύου Υγιών Πόλεων και πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Αθηνών, παρουσίασε στοιχεία που καταδεικνύουν τη σταθερή συρρίκνωση του παραγωγικού και αναπαραγωγικού πυρήνα της χώρας. Μεταξύ αυτών ανέφερε ότι το 1970 αναλογούσαν 2,4 γεννήσεις ανά γυναίκα, ενώ το 2024 ο αντίστοιχος δείκτης διαμορφώθηκε στις 1,24 γεννήσεις ανά γυναίκα.
Την ημερίδα χαιρέτισαν ακόμη, μέσω βιντεοσκοπημένου μηνύματος, η υφυπουργός Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας Έλενα Ράπτη, ενώ παρόντες ήταν ο εκπρόσωπος του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτη Χίου, Ψαρών και Οινουσσών, πατέρας Εμμανουήλ Τζιώτης, καθώς και ο πρόεδρος του Ιατρικού Συλλόγου Χίου Γιάννης Γεωργιάδης. Τον συντονισμό της εκδήλωσης είχαν ο φαρμακοποιός Γεώργιος Μαρής και η δημοσιογράφος Έλλη Σπυροπούλου, ενώ η κλινική εμβρυολόγος Θεοδώρα Γρίβα ολοκλήρωσε την ημερίδα παρουσιάζοντας τις σύγχρονες εργαστηριακές τεχνικές στην υποβοηθούμενη αναπαραγωγή.
